به گزارش خبرنگار مهر، اورژانس اجتماعی یا همان «اورژانس ۱۲۳» ۲۷ سال پس از آغاز فعالیت رسمی خود، امروز در نقطه تلاقی آسیب اجتماعی، بحران و مداخله تخصصی قرار دارد؛ ساختاری که مأموریت آن، ورود به موقعیتهای بحرانی پیش از آن است که یک تعارض خانوادگی، خشونت یا آسیب اجتماعی به یک پرونده انتظامی یا قضایی تبدیل شود.
فعالیت اورژانس اجتماعی بر مبنای مجموعهای از تکالیف قانونی از جمله اصل ۲۹ قانون اساسی، قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی، قانون حمایت از اطفال و نوجوانان و برنامه هفتم توسعه شکل گرفته است.
این ساختار از ابتدا با هدف تغییر رویکرد در مواجهه با آسیبهای اجتماعی شکل گرفت؛ تغییری از مداخله صرفاً قضایی و انتظامی به سمت مداخله اجتماعی، روانی و تخصصی.
مداخله در ساعت طلایی
سه مفهوم «مداخله در بحران»، «کاهش آسیبهای روانی ـ اجتماعی ناشی از شوکهای حاد» و «اقدام سریع» یا همان «ساعت طلایی»، محور فعالیت اورژانس اجتماعی را تشکیل میدهند.
خط تلفن ۱۲۳ به عنوان درگاه اصلی دسترسی مردم، مراکز مداخله در بحران، تیمهای عملیاتی خدمات سیار و خانههای پناهگاهی، چهار رکن اصلی این ساختار هستند.
فردی که با اورژانس اجتماعی تماس میگیرد، معمولاً در شرایط عادی قرار ندارد؛ ممکن است قربانی کودکآزاری، همسرآزاری یا سالمندآزاری باشد، با بحران خانوادگی مواجه شده باشد یا در معرض افکار و رفتارهای پرخطر قرار داشته باشد.
در چنین شرایطی، کارشناسان اورژانس اجتماعی باید در کوتاهترین زمان، سطح خطر را ارزیابی کرده، ارتباط مؤثر برقرار کنند و متناسب با شرایط، مسیر مداخله و حمایت را انتخاب کنند.
۴۶۰۰ نیروی تخصصی در خط مقدم
در حال حاضر حدود ۴۶۰۰ نیروی انسانی در اورژانس اجتماعی فعالیت میکنند. عملکرد این مجموعه در سال گذشته نیز از ارائه بیش از ۷۷۰ هزار خدمت تخصصی حکایت دارد.
همچنین طی دو سال و نیم اخیر، بیش از یک میلیون و ۷۲۶ هزار مداخله توسط اورژانس اجتماعی ثبت شده است؛ آماری که نشان میدهد این مجموعه به صورت مستمر در متن جامعه و در مواجهه مستقیم با آسیبهای اجتماعی حضور دارد.
تماس با ۱۲۳، ۳۸ درصد افزایش یافت
یکی از شاخصهای قابل توجه در کارنامه اورژانس اجتماعی، افزایش استفاده مردم از خط ۱۲۳ است. بر اساس آمار اعلامشده، تعداد تماسها با این خط با رشد ۳۸ درصدی از ۲۹۲ هزار تماس به بیش از ۴۰۲ هزار تماس رسیده است.
از سوی دیگر، نتایج یک پژوهش ملی نشان میدهد ۹۲ درصد افرادی که با خدمات اورژانس اجتماعی آشنایی دارند، به این خدمات اعتماد دارند؛ موضوعی که میتواند نشاندهنده افزایش سرمایه اجتماعی این مجموعه باشد.
نقش اورژانس اجتماعی در پیشگیری از خودکشی
پیشگیری از خودکشی نیز یکی از حوزههای مهم فعالیت اورژانس اجتماعی است. بر اساس آمار موجود، استفاده از خدمات مشاورهای در این حوزه ۱۸ درصد افزایش یافته و میزان اثربخشی اقدامات انجامشده برای پیشگیری از خودکشی ۷۰ درصد اعلام شده است.
این آمار بر اهمیت مداخله زودهنگام در شرایط بحرانی و ضرورت دسترسی سریع افراد در معرض خطر به خدمات تخصصی تأکید دارد.
توسعه شبکه خدمات حمایتی
اورژانس اجتماعی امروز تنها به خط ۱۲۳ محدود نیست و شبکهای از مراکز تخصصی و حمایتی را در اختیار دارد. در کنار ۳۹۱ مرکز اورژانس و ۳۳۱ خودروی ون مناسبسازیشده، ۳۰ خانه تلاش، ۱۰ راه نوین، ۳۱ خانه سلامت، ۱۸ ندای مهر، ۲۹ خانه امن، ۵۶ مرکز روزانه و ۳۴ مرکز نگهداری موقت کودک کار و خیابان نیز در این شبکه فعالیت دارند.
این مراکز، حلقههای تکمیلی زنجیره حمایت اجتماعی هستند و در شرایطی که فرد نیازمند حمایت فوری و محیط امن است، امکان تداوم مداخله تخصصی را فراهم میکنند.
جذب ۱۲۰۰ نیروی متخصص و اضافه شدن ۱۰۰ خودرو
سازمان بهزیستی برای تقویت این ساختار، چهار محور «ارتقای ساختار و استانداردسازی»، «تقویت سرمایه انسانی و تجهیزات»، «عدالت در دسترسی» و «تکمیل زنجیره حمایت» را دنبال میکند. بر اساس برنامههای اعلامشده، جذب ۱۲۰۰ نیروی متخصص و اضافه شدن ۱۰۰ خودروی جدید به ناوگان اورژانس اجتماعی در سال جاری پیشبینی شده است.
همچنین توسعه خدمات در مناطق مرزی و کمبرخوردار در دستور کار قرار دارد و اختصاص اعتبار برای ساماندهی خدمات اورژانس اجتماعی در منطقه دیشموک، یکی از نمونههای این رویکرد عنوان شده است.
چالش امنیت نیروهای خط مقدم
با وجود توسعه کمی و کیفی خدمات، اورژانس اجتماعی همچنان با چالشهایی مواجه است. فقدان استانداردهای فراگیر، محدودیتهای اعتباری و بهویژه تهدیدهای جانی و شغلی برای مددکاران و روانشناسان از جمله مهمترین مسائل این حوزه است.
کارشناسان اورژانس اجتماعی در بسیاری از موارد نخستین افرادی هستند که در موقعیتهای بحرانی و پرتنش حاضر میشوند؛ بنابراین تأمین امنیت شغلی و حمایت قانونی از آنها به یکی از مطالبات مهم این مجموعه تبدیل شده است. در همین راستا، تدوین لایحهای برای ارتقای استانداردها و تضمین ایمنی و حمایت قانونی از نیروهای اورژانس اجتماعی به عنوان یکی از اقدامات مورد نیاز مطرح شده است.
آسیب اجتماعی، مسئولیت یک دستگاه نیست
در کنار توسعه ساختار اورژانس اجتماعی، همکاری میان دستگاههای مختلف نیز اهمیت ویژهای دارد. کودکآزاری، همسرآزاری و سالمندآزاری مسائلی نیستند که بتوان مسئولیت مقابله با آنها را تنها بر دوش یک دستگاه گذاشت. پیشگیری و مداخله مؤثر در این حوزهها به همکاری نظام اجتماعی، قضایی، انتظامی، درمانی و آموزشی و همچنین مشارکت خانوادهها و جامعه نیاز دارد.
حمایت دادستانی کل کشور از اورژانس اجتماعی نیز میتواند زمینه همکاری بینبخشی برای مقابله مؤثرتر با آسیبهای اجتماعی را تقویت کند.
«آواربرداری روانی» در جنگ ۴۰ روزه
اورژانس اجتماعی در جریان جنگ ۴۰ روزه نیز یکی از تجربههای متفاوت خود را پشت سر گذاشت.بر اساس آمار اعلامشده، نیروهای این مجموعه در این دوره بیش از ۲۹ هزار مداخله میدانی و ۴۵۰ هزار مداخله حرفهای انجام دادند.
در این شرایط، در حالی که امدادگران به دنبال امدادرسانی و آواربرداری فیزیکی بودند، نیروهای اورژانس اجتماعی تلاش کردند با مداخلات تخصصی، بخشی از پیامدهای روانی و اجتماعی بحران را مدیریت کنند؛ اقدامی که میتوان از آن به عنوان نوعی «آواربرداری روانی» یاد کرد.
۲۷ سال تجربه؛ ضرورت یک گام تازه
اورژانس اجتماعی در ۲۷ سال فعالیت خود از یک ساختار محدود برای مداخله در بحران، به شبکهای گسترده از خدمات اجتماعی تبدیل شده است. با این حال، افزایش آسیبهای اجتماعی و پیچیدهتر شدن بحرانهای فردی و خانوادگی، ضرورت توسعه و استانداردسازی این ساختار را بیش از گذشته نمایان کرده است.
اکنون تقویت منابع انسانی، توسعه زیرساختها، افزایش امنیت نیروهای خط مقدم، تأمین منابع پایدار و گسترش خدمات در مناطق محروم، مهمترین الزاماتی است که میتواند اورژانس اجتماعی را برای مواجهه با بحرانهای آینده آمادهتر کند.
اورژانس اجتماعی در نهایت یک مأموریت مشخص دارد؛ رسیدن پیش از آنکه بحران به فاجعه تبدیل شود. مأموریتی که تحقق آن، علاوه بر توان تخصصی این مجموعه، به حمایت دولت، همراهی مجلس، همکاری دستگاههای مختلف و اعتماد و مشارکت مردم نیاز دارد.
